Vierde artikel in de NCIP-blogserie in aanloop naar de Week van Integriteit 2026
Hoe creëer je een werkomgeving waarin medewerkers zich veilig voelen om zich uit te spreken, vragen te stellen en zorgen te delen? Die vraag houdt organisaties al jaren bezig en krijgt nu een extra dimensie nu kunstmatige intelligentie (AI) steeds vaker onderdeel wordt van de dagelijkse praktijk.
Naarmate AI een grotere rol krijgt in werkprocessen en besluitvorming, staan organisaties voor nieuwe vraagstukken op het gebied van integriteit, leiderschap en cultuur. Daarbij gaat het niet alleen om betrouwbaarheid, transparantie of toezicht op algoritmen. Een minstens zo relevante vraag is of medewerkers zich vrij blijven voelen om afwijkende opvattingen te delen, fouten te benoemen en zorgen bespreekbaar te maken.
Wanneer AI wordt gebruikt om moeilijke boodschappen te formuleren of kritische signalen met argumentatie over te brengen, kan dat een teken zijn van technologische vooruitgang. Het kan echter ook wijzen op iets anders: een gebrek aan vertrouwen om diezelfde boodschap rechtstreeks uit te spreken.
AI kan medewerkers helpen om gedachten te ordenen, emoties uit een boodschap te filteren of een lastig gesprek voor te bereiden. AI kan ook worden gebruikt om ingewikkelde boodschappen zorgvuldig te formuleren, argumentatie te verkennen of meer vertrouwen te krijgen in een gesprek dat gevoerd moet worden.
Anders wordt het wanneer medewerkers structureel de voorkeur geven aan AI als tussenstap om kritische signalen over te brengen. In dat geval zegt het gebruik van AI mogelijk meer over de organisatiecultuur dan over de technologie zelf. Het maakt zichtbaar wat mensen denken, ervaren of willen zeggen, maar nog niet rechtstreek durven uitspreken. Daarmee fungeert AI niet alleen als hulpmiddel, maar ook als een spiegel van de ervaren psychologische veiligheid binnen een organisatie.
In het artikel What Leaders Need to Know About AI and Psychological Safety van Amy C. Edmondson en Jayshree Seth beschrijven ze het verschijnsel: ‘safety by proxy’. Daarmee doelen zij op situaties waarin medewerkers AI gebruiken om hun zorgen of problemen aan de orde te stellen, die zij niet rechtstreeks durven te uiten. De omweg via technologie is daarbij geen oplossing, maar mogelijk een signaal dat iets binnen de organisatiecultuur nog niet veilig genoeg voelt om openlijk te bespreken.
Of een organisatie werkelijk een veilige werkomgeving biedt, blijkt niet wanneer iedereen het met elkaar eens is. Dat wordt juist zichtbaar wanneer iemand een ongemakkelijke vraag stelt, een besluit ter discussie stelt of melding maakt van een mogelijke integriteitskwestie. Op dat moment wordt duidelijk hoe een organisatie omgaat met afwijkende geluiden en signalen. Dan blijkt of integriteit daadwerkelijk onderdeel is van de organisatiecultuur of vooral bestaat uit beleid, procedures en woorden.
Centraal staat het vertrouwen dat medewerkers zich kunnen en durven uitspreken zonder negatieve interpersoonlijke gevolgen te ondervinden. Dit wordt ook wel psychologische veiligheid genoemd. Amy Edmondson definieert psychologische veiligheid als een klimaat waarin medewerkers zich veilig voelen om vragen te stellen, fouten toe te geven en afwijkende opvattingen te delen zonder angst voor vernedering of negatieve gevolgen.
Dat vertrouwen omvat meer dan alleen het kunnen uiten van een mening. Het gaat er ook om dat meldingen serieus worden genomen, zorgvuldig worden onderzocht en niet leiden tot benadeling van degene die zich uitspreekt.
Een organisatie kan beschikken over een duidelijke meldregeling, speak-up platform en meldfunctionarissen, maar wanneer medewerkers zich onvoldoende veilig voelen om signalen af te geven, blijven risico’s en incidenten mogelijk onder de radar.
Niet alleen leidinggevenden hebben behoefte aan kritische reflectie; hetzelfde geldt voor AI-systemen. Naarmate organisaties algoritmen en AI vaker inzetten ter ondersteuning van processen en besluitvorming, wordt menselijke tegenspraak belangrijker.
Alleen wanneer medewerkers zich veilig voelen om hun zorgen over AI-gebruik uit te spreken en ervaren dat deze daadwerkelijk worden gehoord, ontstaat de noodzakelijke tegenspraak die organisaties helpt om continu te toetsen of de inzet van AI bijdraagt aan een integere en duurzame bedrijfsvoering.
Een organisatie waarin de toepassing of uitkomsten van AI niet ter discussie worden gesteld, loopt uiteindelijk een vergelijkbaar (reputatie)risico als een organisatie waarin niemand de leidinggevende durft tegen te spreken. Ongewenste effecten van algoritmen en ethische dilemma’s worden eerder zichtbaar door kritische medewerkers dan door de systemen. Kritische vragen blijven daarom onmisbaar, ongeacht of besluiten door mensen of technologie worden ondersteund.
Voor organisaties ligt de uitdaging de komende jaren niet uitsluitend in het verantwoord implementeren van AI. Minstens zo belangrijk is het vermogen een cultuur te creëren en te behouden waarin medewerkers hun stem laten horen. Juist op de momenten wanneer dat ongemakkelijk is. Dat vraagt om ruimte voor tegenspraak, zowel richting collega’s en leidinggevenden als richting systemen en algoritmen.
Daarvoor zijn leidinggevenden nodig die nieuwsgierig blijven naar afwijkende opvattingen, kritiek zien als waardevolle informatie en medewerkers actief uitnodigen om zorgen, twijfels en alternatieve perspectieven te delen.
Hoe geavanceerd technologie ook wordt, medewerkers blijven uiteindelijk zelf beslissen of zij hun zorgen uitspreken, een melding doen of een kritische vraag stellen. Die keuze wordt veel minder bepaald door technologie dan door de organisatiecultuur waarin zij werken.
AI kan processen ondersteunen, risico’s signaleren en informatie toegankelijker maken. AI kan geen psychologische veiligheid creëren. Die verantwoordelijkheid blijft liggen bij bestuurders en leidinggevenden.
Daarom sluit ik af met de vraag:
Als medewerkers AI nodig hebben om kritische signalen bespreekbaar te maken, wat zegt dat dan over de psychologische veiligheid binnen jouw organisatie?
Dit artikel is het vierde inhoudelijke blog in onze serie in aanloop naar de Week van Integriteit 2026. In de introductie van de serie leggen we uit waarom integriteit juist in een steeds digitalere wereld om blijvende aandacht vraagt en welke vijf bouwstenen centraal staan.
