Een misstand is een situatie, handeling of nalatigheid binnen een organisatie of de maatschappij waarbij het maatschappelijk belang in het geding is. Het gaat dus niet om een klein, persoonlijk conflict, maar om situaties die schadelijk zijn voor de samenleving. Maar wat betekent dit nu eigenlijk? Hoe bepaal je of er sprake is van maatschappelijk belang?
Dat het lastig is te om te bepalen of er sprake is van maatschappelijk belang, blijkt onder meer uit uitspraken waarin:
Voor de melder betekent dit maar één ding: onzekerheid vooraf en bescherming pas achteraf.
Mijn punt:
Als het Huis van Klokkenluiders, vertrouwenspersonen, toezichthouders én rechters worstelen met dit criterium, is het voor melders simpelweg te ingewikkeld.
Wat te ingewikkeld is, wordt niet altijd gemeld.
Eerlijke vraag: helpt ‘maatschappelijk belang’ wel bij bescherming — of staat het die in de praktijk vooral in de weg?
In mijn werk als vertrouwenspersoon begeleid ik mensen die een vermoeden van een misstand willen melden. Mensen die twijfelen en worstelen. Die moreel scherp voelen: er klopt iets niet, hier moet iets mee gebeuren.
Tegelijk zie ik iets anders: ANGST. Angst voor een onwerkbare situatie. Angst om ziek thuis te komen zitten. Angst om uiteindelijk hun baan te verliezen.
Vaak stellen ze mij daarom de volgende vraag:
“Ben ik beschermd als ik een melding doe?”
Het antwoord dat ik moet geven vind ik vaak heel lastig:
“Dat hangt ervan af.”
Waar die twijfel vandaan komt
Als vertrouwenspersoon struikel ik regelmatig over het begrip maatschappelijk belang.
In Nederland geldt dat een melding die geen duidelijke overtreding van EU recht betreft, alleen als klokkenluidersmelding wordt gezien als het maatschappelijk belang in het geding is.
Om dat begrip te verduidelijken, heeft de wetgever aanvullende criteria geïntroduceerd. Een misstand moet:
Op papier klinkt dat logisch. In de praktijk roept het vooral vragen op. Want wanneer is bijvoorbeeld structureel? Is dat het geval als iets één keer per jaar in dezelfde maand gebeurt? Of als het meerdere keren per week plaatsvindt?
Niet alleen melders worstelen hiermee
Ook het Huis voor Klokkenluiders worstelt zichtbaar met deze criteria. Melders krijgen te horen dat zij weliswaar advies ontvangen, maar dat uiteindelijk de rechter beslist.
Deze onzekerheid zit niet bij het Huis alleen. Zij vloeit rechtstreeks voort uit de wet. Dat blijkt ook uit de invoeringstoets van de Wet bescherming klokkenluiders uitgevoerd door SEO / Universiteit Leiden, 2024¹. Daarin wordt expliciet geconcludeerd dat de definitie van een misstand met maatschappelijk belang te complex en moeilijk uitlegbaar is — voor melders, werkgevers én bevoegde instanties.
Met andere woorden: zelfs professionals krijgen het niet helder uitgelegd.
Ook rechters trekken niet één lijn
De rechtspraak laat zien hoe rekbaar het begrip maatschappelijk belang is.
Neem het voorbeeld van de zorginstellingszaak. Werknemer was een verzorgende in een verpleeghuis. De werknemer werd ontslagen omdat hij zonder toestemming een patiëntdossier heeft ingezien, gedownload en naar zijn privé mail heeft gestuurd. Volgens hem was er sprake van een vermoeden van een misstand, omdat de bewoonster niet de zorg ontving waar zij recht op had volgens de werknemer. Hij deed daarom een beroep op de Wet Bescherming Klokkenluiders. De rechtbank Limburg oordeelde echter dat geen sprake was van een (vermoeden van een) misstand, omdat het om een individuele en complexe situatie ging en er geen sprake was van maatschappelijk belang. Daarom was het ontslag op staande voet terecht.
Daartegenover staat de uitspraak van het Gerechtshof ’s‑Hertogenbosch van 10 oktober 2024² (de zorginstelling‑zaak). Het hof draaide dat oordeel om en stelde dat een vermoeden van een levensdelict per definitie het maatschappelijk belang raakt, ook als het geen patroon of structureel probleem betreft.
Twee rechters, hetzelfde feitencomplex — en een fundamenteel andere kijk op maatschappelijk belang.
Wat betekent dit in de praktijk?
Voor de melder:
Voor mij als vertrouwenspersoon:
dat ik geen helder antwoord kan geven op de kernvraag die elke melder stelt:
“Valt mijn melding onder klokkenluidersbescherming?”
Dat hangt namelijk af van de omstandigheden.
Mijn conclusie
Als:
dan is het criterium maatschappelijk belang te zwaar en te vaag om bij de melder neer te leggen.
Een wet die bescherming wil bieden, moet geen juridisch raadsel zijn.
Ik ben dan ook benieuwd:
Zien jullie in de praktijk ditzelfde spanningsveld tussen de bedoeling van de wet en de toepassing van maatschappelijk belang’?
