Van fake news naar echte stress?

26 maart 2026
Afbeelding Van fake news naar echte stress?

Als compliance officer volg je niet alleen de ontwikkelingen over moraliteit en over wetgeving, maar lees je ook ‘gewoon’ de kranten en het ‘gewone’ nieuws. Met de komst van AI zien we in het nieuws dat zaken als phishing mails enorm betrouwbaar en echt lijken: AI als tool van criminelen. Ook komt meer en meer in het nieuws dat nieuws niet altijd nieuws is, maar fake news. Maar sommige nieuwsitems zijn zo bizar dat zelfs echt nieuws op fake news lijkt; ik geef hier even geen voorbeelden om niemand te beschadigen en mezelf niet kwetsbaar te maken.

Maar ik vraag me wel af hoe je als organisatie kunt of moet omgaan met fake news. Laat ik in dat kader eens kijken wat er kan. Ik heb de laatste tijd lol in het gebruik van AI en ik heb een prompt ingegeven (zie kader) om fake news te laten creëren

Maak een fake news krantenbericht:

  • Titel: School belegt lumpsum in crypto – van opbrengst worden 5 extra leerkrachten in dienst genomen
  • Foto: maak een afbeelding van en schoolgebouw dat “SCHOOL” heet, gelegen aan de SCHOOLSTRAAT in OPLEIDEN
  • De hoofdtekst moet gaan over het feit dat SCHOOL haar volledige jaarfinanciering in crypto heeft belegd en daar een fortuin mee heeft verdiend. Uit de winst worden 5 leerkrachten aangesteld, waardoor eindelijk de bezetting op het gewenste niveau komt
  • Onder de foto een tekst dat de schoolleiding niet bereid was voor de camera te komen voor een portret omdat men bang was voor criminele dreigingen
  • Maak een aparte katern in een kader waarin wordt uitgelegd dat door artikelen van verschillende wetten (gebruik hiervoor niet bestaande afkortingen die alle met een W -voor wet- beginnen) toe te passen SCHOOL in staat was om deze crypto transactie uit te voeren
  • Taalgebruik mag enigszins overdreven en sensatiegericht zijn.
  • In totaal onder de 500 woorden
  • Gebruik de opmaak zoals kranten dat doen
  • Auteur van het fake artikel: Freek Njuws

Eigenlijk een heel simpele casus die ik heb ‘geprompt’.  En het resultaat is eng geloofwaardig…

Waarom nepnieuws verrassend overtuigend kan lijken

Nu is dit nog herkenbaar door de bewust gekozen namen, maar wat zou er gebeuren als ik de foto van de school twee straten verderop gebruik met de naam van die school? Dan is het ineens heel echt, helemaal als ik Freek Njuws vervang door de naam van een van de redacteuren van de desbetreffende krant (makkelijk te vinden). Dan schieten een aantal mensen of partijen in de stress en heeft de schoolleiding een paar slechte dagen om zich alle journalisten van het lijf te houden.

Wat maakt nu dat fake news wordt opgepakt en gedeeld en leidt tot echte stress? Hieronder enkele eigenschappen die deze voorbeeldtekst geloofwaardig(er) maken.

  • Herkenbare context
    Het artikel gebruikt bekende elementen uit het onderwijs, zoals de lumpsum-financiering en het lerarentekort. Daardoor voelt het voor lezers meteen plausibel: het probleem bestaat echt, dus een “oplossing” lijkt minder vreemd.
  • Autoriteit door krantopmaak
    De klassieke krantenstijl – grote kop, foto, onderschrift, kader met uitleg en een auteursnaam – wekt vertrouwen. Veel mensen beoordelen informatie snel op vormgeving in plaats van op inhoud.
  • Concreet detailgebruik
    Details zoals een straatnaam, een schoolgebouw en een specifieke opbrengst (vijf leerkrachten extra) maken het verhaal geloofwaardig. In fake news worden zulke concrete details vaak gebruikt om twijfel te verminderen.
  • Pseudo-juridische uitleg
    Het kader met zogenaamd juridische artikelen (met afkortingen die op echte wetten lijken) creëert een gevoel van expertise. Lezers controleren zulke afkortingen meestal niet, waardoor de uitleg overtuigend lijkt.
  • Emotie en sensatie
    Woorden als gedurfd, goudmijn en exploderende koersen trekken aandacht en versterken het verhaal. Sensatie verhoogt de kans dat mensen het delen zonder het te verifiëren.
  • Verklaarde afwezigheid van bewijs
    Het onderschrift waarin staat dat de schoolleiding niet voor de camera wilde verschijnen wegens dreigingen is slim: het verklaart waarom er geen echte bron of interview is, en maakt het verhaal tegelijk spannender.
  • “Bronnen” zonder controleerbaarheid
    Een anonieme insider of leraar wordt geciteerd. Dat klinkt journalistiek, maar lezers kunnen de bron niet controleren.

Kortom
Fake news werkt vaak niet omdat het volledig ongeloofwaardig is, maar juist omdat het een mix is van echte elementen, plausibele details en slimme presentatie. Daardoor voelt het voor veel lezers als echt nieuws.

En nu?

Fake news is een mogelijke bedreiging van de reputatie van de organisatie en daarom een ‘integriteitsding’ waar je als organisatie wel iets mee moet.

Bijvoorbeeld in de SIRA, zeker wanneer jouw reputatie belangrijke element is voor het aantrekken en behouden van klanten. Of in de risicomanagementcyclus; fake news kan ook over een product/dienst gaan en ook dat is een risico waaraan aandacht besteed moet worden.

Ook zie ik een relatie met het incidentenbeleid: zodra een dergelijk nieuwtje zich verspreidt, dient actie te worden ondernomen; in ieder geval analyse van de situatie en mogelijke impact. Want een klein bericht kan zich letterlijk met de snelheid van het licht verspreiden.

Je moet ook weten dat zich zoiets voordoet. Dat betekent binnen de organisatie een vorm van monitoring hierop nuttig of zelfs nodig is (hoe belangrijk is reputatiemanagement en hoe hoog is de kans op beïnvloeding door fake news?). Is dat onderdeel van het werk van het team “Socials” dat de social media beheert?

Opstellen van beleid of een protocol is een dooddoener, maar ik noem het toch in dit verband. Want je moet als organisatie een visie hebben en een werkwijze hoe je hier mee om wilt gaan en liefst voordat het gebeurt. Anders maak je beleid in een crisissituatie en dat is nooit goed voor een afgewogen visie…

AI: dreiging of hulpmiddel

Ik schreef al eerder over de vraag of AI nu een bedreiging of een hulpmiddel is. In dit artikel heb ik AI gebruikt om het krantenbericht op te stellen als voorbeeld van fake news. Ik heb AI ook gevraagd hoe je fake news zou kunnen ontdekken en dit op een toegankelijke manier te brengen.

Ook heb ik AI gevraagd het overzicht te maken: in een visual ziet dat er dan zo uit als hieronder getoond.

Klik hier voor een uitgebreider stappenplan.

En natuurlijk neem je niet alles klakkeloos over, maar moet je zaken checken en verifiëren. Maar met AI (en al helemaal als je er meerdere gebruikt) gaat dat snel. Net zo snel als het creëren van geloofwaardig fake news overigens.

Hiermee heb ik mijn eigen vraag een beetje beantwoord: ik heb AI ingezet tegen misbruik door AI. A small step for men….

Auteur

Afbeelding Van fake news naar echte stress?

Peter Westdijk

senior compliance en privacy officer